اختلال وسواس فکری-عملی یا وسواسی-جبری (Obsessive-Compulsive Disorder - OCD) یک اختلال روانشناختی است که در آن فرد افکار ناخواسته، مزاحم و تکرارشوندهای با نام وسواس فکری (Obsessions) را تجربه کرده یا نیاز شدید و اجباری به انجام اعمالی تکراری با نام وسواس عملی (Compulsions) احساس میکند؛ تا حدی که موجب پریشانی شدید، اتلاف وقت و اختلال در عملکرد روزمره و فردی میشود.
هنردرمانی یکی از متدهای درمانی مکمل و اثربخش است که در کنار رواندرمانیهای تخصصی برای اختلال وسواس فکری-عملی (OCD) به کار میرود. این رویکرد به افراد کمک میکند تا از طریق فعالیتهای خلاقانه نظیر نقاشی، طراحی، حجمسازی یا نوشتن، چرخههای فکری آزاردهنده و اضطراب ناشی از کنترلگری را به شیوهای غیرکلامی برونریزی کرده و مهارتهای مقابلهای سالمی را بیاموزند.
در زیر به تفکیک به بررسی چگونگی اثربخشی هنردرمانی بر وسواس میپردازیم: • بیان احساسات و برونریزی اضطراب: بسیاری از مراجعان مبتلا به OCD به دلیل شرم یا ترس از قضاوت، قادر به بیان کلامی افکار وسواسی خود نیستند؛ هنردرمانی فضایی امن فراهم میکند تا این تصاویر ذهنی در قالبی بصری و نمادین تجسم یابند. • کاهش استرس و نشخوار فکری: فعالیتهای حسی و لمسی با معطوف کردن توجه به لحظه حال (Mindfulness)، تنشهای عصبی ناشی از افکار وسواسی را مهار میکنند. • افزایش خودآگاهی و پذیرش ابهام: فرآیند خلق اثر هنری به فرد میآموزد که با عدم قطعیت و خطاهای بصری روبهرو شده و چرخه کمالگرایی افراطی را تعدیل کند.
ترکیب هنردرمانی با سایر درمانهای تخصصی
یکی از استانداردهای طلایی درمان OCD، درمان شناختی-رفتاری (CBT) و تکنیک مواجهه و پیشگیری از پاسخ (ERP) است که در آن فرد بهصورت هدایتشده با محرکهای اضطرابآور مواجه شده و رفتارهای اجباری مانند شستوشو، وارسی یا تقارن را متوقف میکند. در موارد شدید، دارودرمانی (مانند مهارکنندههای بازجذب سروتونین یا SSRIها) نیز مکمل این فرآیند است. بهکارگیری هنردرمانی در کنار CBT و ERP، به مراجعان کمک میکند تا احساسات و تجارب درونی خود را شفافتر پردازش کرده و با مقاومت روانی کمتری در مسیر بهبود گام بردارند.
نویسنده: فاطمه سادات رضوی (هنردرمانگر در خانه هنردرمانی هیلدا)
