دنیای احساسی کودکان، آنقدرها هم که فکر میکنیم ساده نیست
احساسات بچهها همانقدر که پاک و زلال است، به همان اندازه هم میتواند پیچیده باشد و بهراحتی در قالب واژهها قابل دسترس نباشد.
بچهها هم مثل بزرگترها، گاهی احساساتشان را سرکوب میکنند و در زیر چهرهی آرام خود پنهان میسازند؛ اما این احساسات حلنشده از درون بر روان آنها اثر میگذارد و گاهی در قالب علائم جسمانی بروز پیدا میکند.
یکی از باورهای اشتباه در حوزهی والدگری و تربیت این است که: «بزرگ بشه، خودش خوب میشه.» شاید بعضی علائم رفتاری موقتاً فروکش کنند، اما تعارضات حلنشده در روان کودک پابرجا میمانند و در آینده به شکل دیگری آشکار میشوند.
چرا نمیتوان از کنار این احساسات ساده گذشت
کودکان، برخلاف بزرگسالان، هنوز واژگان کافی برای نامگذاری و بیان آنچه در درونشان میگذرد ندارند. وقتی زبان کلامی برای بیان یک احساس کافی نیست، آن هیجان مجرایی برای تخلیه پیدا نمیکند و اغلب به شکل اضطراب، پرخاشگری، افت اعتمادبهنفس یا حتی نشانههای روانتنی (سایکوسوماتیک) مثل دلدرد، حالت تهوع و اختلالات خواب ظاهر میشود.
هنر، زبانی غریزی است که پیش از تکامل کلام شکل میگیرد. خطوط، رنگها و فرمها مسیری امن میسازند تا کودک بتواند بدون نیاز به کلمات، بار درونی خود را برونریزی کند. از همین رو، هنردرمانی یکی از مؤثرترین رویکردهای تحلیلی برای شناخت و پردازش دنیای هیجانی کودکان است که از نمادها بهعنوان پلی میان ناخودآگاه و آگاهی بهره میبرد.
نقاشی کودک، پنجرهای رو به دنیای درونش
یکی از بخشهای بنیادین در هنردرمانی کودکان، ارزیابی تشخیصی از طریق نقاشی و بازیهای نمادین است. یک هنردرمانگر متخصص صرفاً به بعد زیباییشناختی اثر نگاه نمیکند؛ بلکه ظرافتهایی چون نوع انتخاب رنگها، فشردگی یا رهایی خطوط، جایگیری عناصر در صفحه، اندازه نسبی شخصیتها و عناصر افزوده یا حذفشده را تحلیل مینماید تا به لایههای پنهان روان کودک پی ببرد.
برای مثال:
خورشید در نقاشی کودک: اغلب نماد حضور و گرمای پدر یا یک چهرهی امن و حمایتگر در زندگی اوست؛ جایگیری، اندازه و حالت آن میتواند از حس امنیت یا ادراک دوری از این حمایت خبر دهد.
اندازهی نامتناسب یک شخصیت: نسبت به بقیهی افراد خانواده، معمولاً نشاندهندهی جایگاه، تسلط و قدرتی است که کودک در منظومه ذهنی خود برای آن فرد قائل است.
فاصلهی زیاد میان اعضای خانواده: در نقاشی، میتواند بازتابی از حس شکاف عاطفی یا دلتنگی کودک نسبت به ارتباطات خانوادگی باشد.
رنگهای تیره و پررنگ: در بخشی خاص از اثر، گاهی به فشار هیجانی متراکمی اشاره دارد که کودک هنوز مجرای کلامی مناسبی برای ابراز آن پیدا نکرده است.
این نشانهها هیچگاه به صورت صلب و تکبعدی تفسیر نمیشوند؛ بلکه در همافزایی با مشاهده رفتار کودک، مصاحبه با والدین و سیر بالینی جلسات ارزیابی، تصویری همهجانبه از زیست روانی کودک را شکل میدهند.
جایگاه گروه همسالان، سرمایهای که نباید دستکم گرفت
گروه همسالان یکی از حیاتیترین ارکان رشد اجتماعی کودک است و تصویری که او از ارزشهای خود در ذهن میسازد، تا حد زیادی متأثر از چگونگی پذیرش در جمع همسالان شکل میگیرد.
انزوا، ناتوانی در برقراری ارتباط یا طرد شدن توسط همسالان زنگ خطری جدی است که نباید نادیده گرفته شود؛ چرا که تداوم این حس میتواند عزتنفس و خودارزشمندی کودک را مخدوش کند.
بخشی از رسالت ما در هنردرمانی کودکان، مهیا ساختن فضایی امن، گرم و بهدور از قضاوت است تا کودک در کنار همسالان خود، تجربهی تعلق، دیدهشدن و پذیرش اجتماعی را با شیوهای سازنده بازآفرینی کند.
مزایای هنردرمانی برای کودکان
شناخت و بیان هیجانات: کودک یاد میگیرد احساساتی را که کلمات از بیانشان قاصرند، از طریق رنگ و فرم برونریزی کند.
کاهش اضطراب و نشانههای جسمانی: با تخلیهی سالم هیجانات، تنشهای عصبی و علائم سایکوسوماتیک فروکش میکنند.
تقویت عزتنفس و اعتمادبهنفس: لذت آفرینشگری و تأیید مثبت، تصویر ذهنی کودک را بازسازی مینماید.
ارتقای مهارتهای اجتماعی و همدلی: فعالیتهای گروهی هنردرمانی، بستر شکلگیری پیوندهای دوستانه و همکاری سالم را فراهم میآورند.
تشخیص زودهنگام تعارضات درونی: درمانگر و والدین پیش از تشدید نشانهها، متوجه گرههای روانی کودک میشوند.
پرورش خلاقیت و حل مسئله: مواجهه آزادانه با متریالهای هنری، تفکر واگرا و تابآوری فکری کودک را وسعت میبخشد.
چرا هنردرمانی کودکان در «خانه هنردرمانی هیلدا»
در خانه هنردرمانی هیلدا، رویکرد ما در تعامل با کودکان تلفیقی است از مبانی روانشناسی تحلیلی و متدهای علمی هنردرمانی بالینی؛ ساختاری که هدف آن پرورش اعتمادبهنفس، مهار اضطراب و تعالی توانمندیهای فردی کودک است.
ما بر این باوریم که درمان پایدار دنیای عاطفی کودک، در پیوند مستقیم با محیط امن خانواده و بهویژه ارتباط مادر-فرزند رقم میخورد؛ به همین جهت مشاورههای تخصصی والدگری همراستا با جلسات کودک ارائه میگردد.
برای درک عمیقتر از دنیای هنردرمانی کودکان، ویدیوهای زیر را تماشا کنید:
نویسنده: فاطمه سادات رضوی (هنردرمانگر در خانه هنردرمانی هیلدا)
